Kompansatör ne işe yarar?
Boru hatları sabit durmaz. Sıcak su, buhar veya kızgın yağ taşıyan bir çelik boru ısındıkça uzar, soğudukça kısalır. Pompalar ve makineler sürekli titreşim üretir. Binalar ve zemin zamanla oturur, depremde hareket eder. Bu hareketler bir yerde karşılanmazsa yük borulara, kaynaklara, flanş contalarına ve pompa gövdelerine biner; sonuçta sızıntı, çatlak ve arıza ortaya çıkar.
Kompansatörün görevi bu hareketleri kontrollü biçimde üzerine almaktır. Başlıca kullanım amaçları şunlardır:
- Isıl genleşmeyi karşılamak: Isıtma, buhar, kızgın su ve proses hatlarında borunun uzayıp kısalmasını telafi eder.
- Titreşim ve sesi sönümlemek: Pompa, kompresör ve chiller gibi ekipmanların titreşiminin hatta ve binaya yayılmasını azaltır.
- Montaj toleranslarını almak: Hatta küçük eksen kaçıklıklarını karşılar ve ekipman söküp takmayı kolaylaştırır.
- Zemin ve bina hareketlerini almak: Dilatasyon derzlerinden geçen hatlarda ve oturma beklenen yerlerde boruyu korur.
Kompansatör çeşitleri
Kauçuk kompansatör
Kauçuk körük ve iki ucundaki döner flanşlardan oluşur. Tek veya çift küresel körüklü tipleri vardır. En yaygın kullanım yeri pompaların giriş ve çıkışıdır; titreşimi ve sesi iyi sönümler, küçük eksenel, yanal ve açısal hareketleri karşılar.
- EPDM körük: su, sıcak su, ısıtma ve soğutma hatları için.
- NBR körük: yağ ve yakıt içeren akışkanlar için.
Kauçuk kompansatörlerin sıcaklık ve basınç sınırları körük malzemesine ve üreticiye göre değişir. Değerleri mutlaka ürün kataloğundan kontrol edin.
Metal körüklü kompansatör
Paslanmaz çelik, çok katlı veya tek katlı oluklu bir körükten oluşur. Uçları flanşlı ya da kaynak ağızlı olabilir. Buhar, kızgın su, yüksek sıcaklık ve yüksek basınç olan hatlarda, büyük ısıl uzamaların karşılanması gereken yerlerde kullanılır. Karşıladığı harekete göre üç ana tipi vardır:
- Eksenel kompansatör: Düz hatlarda borunun boyuna uzamasını karşılar.
- Yanal (lateral) kompansatör: İki ucun birbirine göre paralel kaymasını karşılar. Genellikle bağlantı çubuklarıyla birlikte kullanılır.
- Açısal ve kardan mafsallı kompansatör: Boru ekseninin belli bir açıyla dönmesini karşılar. İki veya üç tanesi birlikte kullanılarak büyük hareketler alınabilir.
Dıştan basınçlı kompansatör
Eksenel kompansatörün özel bir türüdür. Akışkan basıncı körüğün iç tarafına değil dış tarafına etki eder. Bu yapı körüğün burkulmasını önler ve uzun hareket mesafelerine izin verir. Bölgesel ısıtma ve uzun sıcak su hatlarında tercih edilir.
Dilatasyon kompansatörü
Binaların dilatasyon derzlerinden geçen boru hatları için kullanılır. Derzin iki yanındaki bina bloklarının birbirinden bağımsız hareketini, özellikle deprem ve oturma hareketlerini karşılar. Yangın, su ve ısıtma tesisatında sıkça kullanılır.
Kauçuk ve metal körüklü kompansatör karşılaştırması
| Özellik | Kauçuk kompansatör | Metal körüklü kompansatör |
|---|---|---|
| Körük malzemesi | EPDM, NBR vb. kauçuk | Paslanmaz çelik |
| Tipik kullanım | Pompa giriş/çıkışı, su, ısıtma ve soğutma hatları | Buhar, kızgın su, proses ve yüksek sıcaklık hatları |
| Titreşim sönümleme | Çok iyi | Sınırlı |
| Sıcaklık ve basınç | Orta seviye | Yüksek |
| Isıl uzama karşılama | Küçük hareketler | Büyük hareketler (tipine göre) |
| Bağlantı | Genellikle döner flanşlı (PN 10 / PN 16) | Flanşlı veya kaynak ağızlı |
Kompansatör seçerken nelere bakılır?
- Hareketin tipi ve miktarı: Eksenel, yanal veya açısal hareketin kaç milimetre ya da kaç derece olacağı hesaplanmalıdır. Isıl uzama; boru boyu, malzeme ve sıcaklık farkından bulunur.
- Çalışma basıncı ve test basıncı: Kompansatörün basınç sınıfı (PN) hattın basınç sınıfına uygun olmalıdır.
- Sıcaklık ve akışkan: Su, buhar, yağ, yakıt veya kimyasal; körük malzemesi akışkana göre seçilir.
- Çap ve bağlantı tipi: DN ölçüsü ve flanş standardı (ör. EN 1092-1 flanşlar) hattaki flanşlarla aynı olmalıdır.
- Mesnetleme: Sabit noktalar ve kılavuz mesnetlerin yeri kompansatörle birlikte planlanmalıdır.
Montajda dikkat edilecekler
- Kompansatörü büyük eksen kaçıklıklarını düzeltmek için kullanmayın. Hat önce düzgün hizalanmalı, kompansatör hesaplanan hareketi almak için takılmalıdır.
- Kompansatörü burmayın. Burulma, körüğün en hızlı bozulma nedenlerinden biridir.
- Pompa bağlantılarında kompansatörü pompaya mümkün olduğunca yakın takın; kompansatörden sonra boruyu mutlaka mesnetleyin.
- Kaynak sırasında körüğü çapak ve kıvılcımdan koruyun; kauçuk körüğü boyamayın.
- Basınç testinden önce sabit noktaların ve gerdirme çubuklarının yerinde olduğundan emin olun.
- Flanş cıvatalarını çapraz sırayla sıkın. Ayrıntılar için flanş montajı ve cıvata sıkma sırası yazımıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kompansatör ne işe yarar?
Kompansatör, boru hattındaki ısıl genleşme ve büzülmeyi, pompa ve makinelerden gelen titreşimi, küçük montaj kaçıklıklarını ve zemin ya da bina hareketlerini esneyerek karşılar. Böylece boruların, flanşların, vanaların ve pompaların zorlanmasını ve çatlamasını önler.
Kauçuk kompansatör mü, metal körüklü kompansatör mü seçmeliyim?
Pompa giriş ve çıkışında titreşim ve ses yalıtımı gereken, sıcaklığın ve basıncın orta seviyede olduğu su, ısıtma ve soğutma hatlarında genellikle kauçuk kompansatör kullanılır. Buhar, kızgın su, yüksek sıcaklık veya yüksek basınç olan hatlarda ve büyük ısıl uzamaların karşılanması gereken yerlerde paslanmaz metal körüklü kompansatör tercih edilir.
Kompansatör nereye takılır?
Titreşim için pompanın giriş ve çıkışına, pompaya mümkün olduğunca yakın takılır. Isıl genleşme için iki sabit nokta arasındaki boru bölümüne, kılavuz mesnetlerle birlikte yerleştirilir. Bina dilatasyon derzlerinden geçen hatlarda derzin bulunduğu noktaya dilatasyon kompansatörü konur.
Kompansatör ile flex arasındaki fark nedir?
Flex (esnek hortum) daha çok küçük çaplı, dişli bağlantılı tesisatta cihaz bağlantısı ve titreşim için kullanılır. Kompansatör ise genellikle flanşlı veya kaynak ağızlı, daha büyük çaplı hatlarda belirli bir hareket miktarını karşılamak üzere seçilen bir hat elemanıdır.
Kompansatör hangi basınç sınıflarında bulunur?
Flanşlı kompansatörler yaygın olarak PN 10 ve PN 16 basınç sınıflarında bulunur; metal körüklü tiplerde daha yüksek basınç sınıfları da üretilir. Doğru seçim için çalışma basıncı, test basıncı ve sıcaklık birlikte değerlendirilmelidir.